იოგა ნიდრა

By JASON BIRCH and JACQUELINE HARGREAVES

source/წყარო

თარგმანი გიორგი ბერძენიშვილი

 დღესდღეობით იოგანიდრა, ძირითადად, ესმით, როგორც გარკვეული ტიპის გიდირებული მედიტაცია, რომელიც გულაღმა  მწოლიარე პოზიციაში სრულდება. ეს საყოველთაო ინტერპრეტაცია ძირითადად დაკავშირებულია სატიანანდას იოგა ნიდრას ტექნიკის წარმატებასთან, რომელიც აღნიშნულია თავისი სავაჭრო ნიშნით და ისწავლება ბიჰარის იოგას სკოლის მიერ.  სვამი სატიანანდა წიგნში — „იოგა ნიდრა“, რომელიც პირველად 1976 წელს გამოქვეყნდა, აცხადებს, რომ მან მედიტაციის ეს შვიდნაწილიანი გიდირებულ ტექნიკა „მნიშვნელოვანი, თუმცა ნაკლებად ცნობილი  პრაქტიკების“ საფუძველზე შეიმუშავა, ხოლო ამ პრაქტიკებს სხვადასხვა ტანტრებში მიაგნო (2009 edition: p. 3). 

 ამ სტატიის დაწერისკენ გვიბიძგა Royal Commission into Institutional Responses to Child Abuse-ის ბრალდებებმა აწ განსვენებული სვამი სატიანანდას წინააღმდეგ, რომელსაც ადგილი ჰქონდა სიდნეიში, ავსტრალიაში (2014 წლის დეკემბერი). ამ ბრალდებებისა და იოგას საზოგადოებისთვის მათი შედეგების განხილვისთვის იხილეთ მეთიუ რემსკის პოსტი „ბოიკოტი სატიანანდას ლიტერატურასა და მეთოდებს“. 

ამ სტატიის მიზანია ტერმინ „იოგანიდრას“ ისტორიულ კონტექსტში განხილვა, რათა დღესდღეობით იოგა ნიდრას პრაქტიკოსებმა და მასწავლებლებმა თავად გადაწყვიტონ, შეიძლება თუ არა ეს თანამედროვე პრაქტიკა (ან თანამედროვე პრაქტიკის კომპონენტები) გამოყენებულ და მიღებულ იქნას სამხრეთ აზიის ისტორიის უფრო ფართო გაგების ფარგლებში. 

 ტერმინ იოგანიდრას არაერთგვაროვანი და ძველი ისტორია გააჩნია სანსკრიტულ  ლიტერატურაში. ის მრავალი მნიშვნელობით გვხვდება ეპოსებსა და პურანულ ლიტერატურაში, შაივა და ბუდისტურ ტანტრაში, შუასაუკუნეების ჰათჰა და რაჯა-იოგას ტექსტებში (მათ შორის კარგად ცნობილ ჰათჰა-პრადიპიკაში) და, აგრეთვე, გვევლინება, როგორც სახელწოდება იოგას პოზისა (ასანა) მე-17 საუკუნეში. 

ეს სტატია ეყრდნობა  მრავალი სანსკრიტული ტექსტის კვლევას, ნაწილობრივ შუასაუკუნეების ნაშრომებს, დაწერილს 11-18 საუკუნეებში. ყველა თარგმანი ეკუთვნის ჯეისონ ბირჩს, თუ სხვა მთარგმნელი არ არის მითითებული. 

სტატია ორ ნაწილიანია:

1. ისტორიული მნიშვნელობა
2. თანამედროვე პრაქტიკის შემთხვევები

ისტორიული მნიშვნელობა

მას ვხვდებით მაჰაბჰარატაში, ეპოსურ მოთხრობაში, რომელიც, როგორც წესი, თარიღდება ძვ.წ 300 დან ახ.წ. 300 წლამდე პერიოდში. მაჰაბჰარატაში (1.19.13) იოგანიდრა აღნიშნავს ვიშნუს სამყაროთა ციკლთა შორის (იუგა) ძილს.  ეს მნიშვნელობა აგრეთვე გვხვდება გვიანდელ ნაშრომებში კრშნასა და ვიშნუს შესახებ (e.g., Bhāgavatapurāṇa 1.3.2; Viṣṇumahāpurāṇa 6.4.6;Jayākhasaṃhitā 2.45; etc.).  

 

დევიმაჰატმიაში (1.65-85) იოგანიდრა გვხვდება, როგორც ქალღმერთის სახელი, რომელიც წარმოადგენს ნაწილს ვრცელი ტექსტისა — მარკანდეიაპურანა. ბრაჰმა ევედრება ქალღმერთ იოგანიდრას, რომ მან ვიშნუ გამოაღვიძოს, რადგან მან შეძლოს ასურებთან, მადჰუსა და კაიტაბჰისთან, შებრძოლება.

 

ტერმინ იოგანიდრას  ძველი მოხსენიება ტექსტებში, არ უკავშირდება იოგას სისტემის ტექნიკებს ან პრაქტიკას, არამედ აღწერს ღვთაების ტრანსცენტენტალურ ძილს და ქალღმერთს, როგორც ძილის გამოვლინებას.

 

იოგანიდრა აღწერს ღვთაების ტრანსცენტენტალურ ძილს და ქალღმერთის გამოვლინებას, როგორც ძილისა.

უფალი ვიშნუ ბარძაყზე დაიკლავს მადჰუსა და კაიტაბჰას, როგორც კი იოგანიდრა (დიადი ქალღმერთი) მას შეხედავს.  Artist: Kailash Raj (Water Color Painting on Paper)

 

ტანტრები

ტერმინ იოგანიდრას მედიტაციის კონტექსტში ხსენების შემთხვევები გვხვდება რამდენიმე შაივა და ბუდისტურ ტანტრაში. მაგალითად, შაივა ტექსტში, Ciñcinīmatasārasamuccaya-ში (7.164), რომელშიც იოგანიდრა აღწერილია, როგორც "სიშვიდე სიტყვებს მიღმა" (vācām atītaviśrāntir yoganidrā), რაც გურუს სწავლებიდან მიიღწევა.

 

იოგანიდრა ნახსენებია ბუდისტურ Mahāmāyātantra-ში  (2.19ab), როგორც მდგომარეობა, რომელშიც სრულყოფილებამიღწეული ბუდები შედიან საიდუმლო ცოდნის დასაუფლებლად. ამ ნაწყვეტის განმარტებისთვის, გვიანდელი კომენტატორი სახელით Ratnākaraśānti აკეთებს კომენტარს, რომ იოგანიდრა ძილს ჰგავს, რადგან ის აბსოლუტურად თავისუფალია გაფანტულობისაგან და მას ასე უწოდებენ იმიტომ, რომ ორივეა ერთდროულად: იოგა და ძილი. 

 

შუასაუკუნეების იოგას ტექსტები 

 

მე-11-12 საუკუნემდე იოგას ტექსტებში ტერმინი იოგანიდრა არ გვხვდება. იოგას ტექსტებში იგულისხმება ტექსტები, რომლებშიც იოგას პრაქტიკა გაგებულია, როგორც მხოლოდ გათავისუფლების საშუალება (განსხვავებით გნოსტიციზმისა, რიტუალებისა, თაყვანისცემისა და ა.შ.).  ეს მაგალითები გვხვდება ტექსტებში, რომლებიც ჰათჰა და რაჯა იოგას გადმოგვცემენ. ამ ტექსტებში ტერმინი იოგანიდრა იხმარება ღრმა მედიტაციური მდგომარეობის სინონიმად, რომელსაც სამადჰი ეწოდება, რომელშიც იოგი არ ფიქრობს, არ მოძრაობს და არ სუნთქავს.

 

ტერმინი იოგანიდრა იხმარება სინონიმად ღრმა მედიტაციური მდგომარეობისა, რომელსაც სამადჰი ეწოდება

 

 მე-12 საუკუნის რაჯაიოგას ტექსტი სახელწყოდებით ამანასკა რამდენიმე სტროფს უთმობს იმ ფაქტს, რომ სამადჰი ორივეს, ძილსაც და ღვიძილსაც, ჰგავს, მაგრამ, მაინც, მათ მიღმაა. სამადჰი არის იოგური ძილი, რომელშიც იოგს სძინავს ამქვეყნიური სამყაროსთვის და ღვიძავს გრძნობითი ობიექტების მიღმა, რეალობის მიმართ. ამანასკა ამბობს (2.64):

 

„როგორც გაღვიძებისთანავე გრძნობითი საგნების განცობიერებას ვიწყებთ, სწორედ ასევე იოგი იღვიძებს ამისგან [გრძნობითი სამყაროს საგნებისგან] იოგური ძილის ბოლოს." (1)

 

ტრანსცენდენტური ძილის ამგვარი იოგური მდგომარეობა (სამადჰი, იოგანიდრა) შამბჰავი მუდრას მეშვეობით მიიღწეოდა (რომელშიც ადამიანი უძრავად ზის, თვალები ნახევრად ღიაა და მზერა შიგნით არის მიმართული), რასაც თან ახლდა სრული განდეგილობა და გურუს ერთგულება. 

 

სამადჰის იოგური ძილი (იოგანიდრა) უფრო მკაფიოდ არის აღწერილი Yogatārāvalī -ში (24-26), 13-14 საუკუნის იოგას ტექსტში, რომელიც ორივეს, ჰათჰა და რაჯა იოგას ასწავლის: 

 

"ეს უჩვეულო ძილი არასიზანტისა, რომელიც შლის ნებისმიერ აზრს სამყაროს მრავალგვარობის შესახებ, ვლინდება ადამიანთათვის, როდესაც ყველა მათი ძველი მიჯაჭვულობა ქრება შინაგანი გათვითცნობიერების ამაღლების გამო. იოგანიდრა, რომელშიც უჩვეულო ბედნიერება წარმოიქმნება, როგორც შედეგი უწყვეტი პრაქტიკისა, ყვავის იმ იოგში, რომელმაც მოიშორა ზრახვები და ნებელობითი აზრები და რომლის კარმული ქსელი მთლიანად ამოიძირკვა. [ძილის დროს გონების] შეჩერებაში დაოსტატებული, მეოთხე მდგომარების ტახტზე, რომელიც სამ მდგომარეობას, დაწყებული ამქვეყნიურიდან, აღემატება, მეგობარო, სამუდამოდ შედის აზრების გარეშე ძილში, რომელიც [მხოლოდ] ცნობიერ ყოფნაში მდგომარეობს" (2)

 

ძილის ეს მეტაფორა რომ განვმარტოთ, „იოგს იოგანიდრაში არ სძინავს ჩვეულებრივ ტახტზე, არამედ მეოთხე მდგომარეობის ტახტზე (ტურიია)", ტურიია მორიგი სინონიმია სამადჰის ჰათჰა და რაჯაიოგას ტექსტებში. სამადჰი გახლავთ მეოთხე მდგომარეობა, რადგან ჩვეულებრივი სამი მდგომარეობის, ძილის სიფხიზლის და ღრმა ძილის, მიღმაა, რასაც ჩვეულებრივი ადამიანები განიცდიან.

 

ჩვეულებრივი სამი მდგომარეობის, ძილის სიფხიზლის და ღრმა ძილის, მიღმაა

 

მეოთხე მდგომარეობა (ტურიია), რაც სიფხიზლის, ძილისა და ღრმა ძილის მიღმა მდგომარეობას აღნიშნავს, გვხვდება მანდუკაუპანიშადში, ადვაიტა ვედანტას გვიანდელ ტექსტში, როგორიცაა Gaudapādakārikā (მანდუკას კომენტარები) (მე-6-7 საუკუნე).

ადვაიტა ვედანტას ტრადიციაში ტურიია გნოსტიკური შემეცნებაა არაორმაგი რეალობისა, რომელიც ამქვეყნიურობის მიღმაა. განსხვავებით იოგას პრაქტიკისა, ამ სწავლებაში უპანიშადების  სწავლების მოსმენას და ჭვრეტას უდიდესი მნიშვნელობა აქვს. ტერმინი იოგანიდრა ამ ტრადიციაში უფრო ადრე არ გვხვდება  (ფაქტობრივად, მას რამდენიმე მცირე იოგა უპანიშადში აღმოვაჩენთ) და საეჭვოა, რომ გნოსტიკოსები ამგვარი "ქვისებრი" მდგომარეობისკენ, სამადჰი/იოგანიდრა, ისწრაფოდნენ ჰათჰა და რაჯაიოგაში.

ორივე, ამანასკაც და იოგატარავალიც (რომლებზეც ზემოთ ვსაუბრობდით), ცნობილი იყო ჰათჰაპრადიპიკას ავტორისთვის, რომელიც მე-15 საუკუნეში დაიწერა და ჰათჰაიოგას განმსაზღვრელი ტექსტი გახდა. იოგანიდრა ფიგურირებს ჰათჰაპრადიპიკას მეოთხე თავში, როდესაც აღწერილია, თუ როგორ შეიძლება ქჰეჩარი მუდრას (ენის უკან შებრუნება და მოთავსება ცხვირ-ხახის ღრუში) მეშვეობით სამადჰის მიღწევა.  ტექსტში წერია (4.49):

 

„ქჰეჩარი მუდრა უნდა შესრულდეს მანამ, სანამ იოგური ძილი მიიღწევა, ხოლო იოგანიდრას მიღწევის შემთხვევაში სიკვდილიც კი ქრება."(3)

 

 იოგანიდრას მნიშვნელობა, როგორც სამადჰისა კვლავ მეორდება მე-18 საუკუნეში, როგორც ამას ვხედავთ ე.წ. იოგა უპანიშადში, Maṇḍalabrāhmanopaniṣad (2.5.2):

 

„იოგი, რომელსაც შესწევს უნარი მოიაროს მთელი მსოფლიო, შეინარჩუნოს მისი თესლი უმაღლესი მე-ს ცაში, გათავისუფლდება სიცოცხლეშივე, როგორც კი იოგური ძილის სრული ნეტარების (იოგანიდრა) მდგომარეობას მიჰყვება, რომელიც წმინდაა, არაორმაგია, ინერტულობა არ ახასიათებს, ბუნებრივი და უგონოა." (4) 

 

ზოგიერთ ადვაიტა ვედანტას ტექსტებში კომენტარები ამ ნაწყვეტზე იოგანიდრას ნირვიკალპასამადჰისთან აიგივებს, რომელიც სამადჰის უმაღლეს საფეხურს წარმოადგენს (e.g., Vedāntasāra 193, etc.).

იოგანიდრასანა იოგას განმარტება, ბ.კ.ს. აიანგარი, გვ. 306 (1979 გამოცემა.)

 

იოგანიდრა, როგორც ასანას სახელწოდება მე-17 საუკუნეში გვხვდება

 

 

 აღსანიშნავია, რომ იოგანიდრა, როგორც იოგური პოზის (ასანა) სახელი, მიღებულ იქნა მე-17 საუკუნეში. იოგანიდრასანა აღწერილ იქნა ჰათჰარატნავალიში (3.70):

 

„ფეხების გადაჯვარედინებით კისრის უკან და ხელების ზურგს უკან შეერთებით, იოგს უნდა ეძინოს (საიანა) ამ პოზაში. იოგანიდრასანა ნეტარების საწინდარია.“ (5) 

 

თანამედროვე პრაქტიკის შემთხვევები

დამატებით, იოგანიდრას , როგორც მედიტატიური მდგომარეობის გაგებისთვის, რომელიც მიღწეულ უნდა იქნეს, სვამი სატიანანდა იყენებს მას, როგორც ერთიან სახელს სხვადასხვა რელიგიური ტრადიციის, როგორც შუასაუკუნეებუს, ისე თანამედროვე იოგას ტექნიკების სისტემატიზაციისთვის.  წინამდებარე განხილვაში შუასაუკუნეების შემთხვევები მოცემულია, რამდენადაც ეს შესაძლებელი იყო. იცოდა თუ არა სატიანანდამ ყველა ამ შემთხვევების შესახებ, როდესაც მან იოგა ნიდრას საკუთარი პრაქტიკის სისტემატიზირებული ვარიანტი შექმნა, დანამდვილებით ცნობილი არ არის.  თუმცაღა, არსებობა და ნაკლებობა წინამდებარე მიდგომებისა გვაძლევს წარმოდგენას, რა ასპექტში განიცადა შთაგონება და რა არის ინოვაცია.

 

სვამი სატიანანდა (2009: 69-73) განმარტავს იოგა ნიდრას ტექნიკას, როგორც შვიდ ნაწილიანს:

 

1. მომზადება
2. კონცეპცია
3. ყურადღების მიმოქცევა
4. სუნთქვის მიყურადება
5. გრძნობები და შეგრძნებები
6. ვუზუალიზაცია
7. პრაქტიკის დასასრული

 

 

1. მომზადება

 

სატიანანდა გვეუბნება, რომ შავასანა უნდა მივიღოთ.

 

მიწაზე გვამივით გულაღმა დაწოლა გონების განზავებამდე ყველაზე ადრე  აღწერილია მე-12 საუკუნის იოგას ტექსტში, დატატრეიაიოგაშასტრას ლაიაიოგას განყოფილებაში.  ეს ლაიაიოგას ტექნიკა, რომელიც ჯერ არ განიხილებოდა, როგორც იოგას პოზა (ასანა), სავარაუდოდ, მომდინარეობს უფრო ადრეული ტანტრებიდან, მაგალითად,  Vijñānabhairavatantra-დან, რომელშიც უბრალო მედიტატიური ტექნიკა ( მიწაზე დაწოლილ მდგომარეობაში), ისწავლება გონების (ჩიტა) განზავებისთვის. მაშასადამე, სატიანანდას სურვილი მიწაზე გულაღმა დაწოლისა, როგორც სამედიტაციო მდგომარეობისა, სიახლე არ არის ინდური იოგას ტრადიციისთვის.

 

შავასანა, როგორც იოგას პოზა (ასანა) მოცემულია მე-15 საუკუნის ტექსტში, ჰათჰაპრადიპიკაში. ამ ექსტში აღწერილია:

 

„მიწაზე გულაღმა დაწოლა, როგორც გვამი, არის შავასანა. ის დაღლილობას აქრობს და გონების შეჩერებას უწყობს ხელს." (6)

 

შესაძლოა ამიტომაც ჰათჰაპრადიპიკათი შთაგონებული თანამედროვე იოგას გურუები, ისეთები, როგორიცაა, მაგალითად, ბ.კ.ს აიანგარი, ასწავლიან, რომ შავასანა ყველა ასანას ბოლოს უნდა შესრულდეს, როგორც დაღლილობის მოსახსნელი საშუალება.  სატიანანდას წიგნი „ასანა პრანაიამა მუდრა ბანდა", აგრეთვე, ამ მიზნით ასწავლის შავასანას. 

თუმცაღა, სატიანანდას იოგა ნიდრას საკითხში შავასანა პირველი საფეხურია შვიდთაგან. ზემოთხსენებულ იოგა ნიდრას სისტემაში შავასანას პრაქტიკის ამოცანა, განსხვავებით მოცემული მიდგომისა,  არ არის დაღლილობის მოხსნა.

შავასანა (Jacqueline Hargreaves) Photo Credit: Ben Fulcher

 ყველაზე ადრე  მიწაზე გვამივით გულაღმა დაწოლილი პრაქტიკა აღწერილია მე-12 საუკუნის იოგას ტექსტში.

 

 

2. კონცეპცია: სანკალპა

 

პრაქტიკის დასაწყისში პრაქტიკოსს ეუბნებიან, რომ "სანკალპა" ჩამოაყალიბოს, რომელიც აღწერილია, როგორც მოკლე პოზიტიური, ნათელი მტკიცებულება, მაგალითად, "მე გამოვაღვიძებ ჩემს სულიერ პოტენციალს",  "რასაც წამოვიწყებ, ყველაფერში წარმატებას მივაღწევ", და ა.შ.

 

სანსკრიტული სიტყვა სანკალპა ხშირად გვხვდება იოგას ტექსტებში, როგორც წესი ჩანაფიქრის მნიშვნელობით.  სრულიად განსხვავებულად სატიანანდას იოგას, შუასაუკუნეების იოგი, რომლის ამოცანასაც სამადჰი წარმოადგენდა, მიზნად ისახავდა გონების გათავისუფლებას ყოველგვარი სანკალპებისაგან. მაგალითად, ამანასკაში სამადჰი ამგვარად არის აღწერილი (2.22):

 

„უჩვეულო მედიტატიური შთანთქმა, რომელშიც სანკალპები აღმოფხვრილია და ყოველგვარი მოძრაობა შეწყვეტილი,  გასაგებია მხოლოდ საკუთარი თავისთვის და სიტყვიერი სფეროს მიღმაა." (7)  

 

შუასაუკუნეების იოგი, რომლის ამოცანასაც სამადჰი წარმოადგენდა, მიზნად ისახავდა გონების გათავისუფლებას ყოველგვარი სანკალპებისაგან

 

 იოგას ტექსტების გარეთ ტერმინი სანკალპა მოქმედების სასურველ შედეგს აღნიშნავდა, ნაწილობრივ რიტუალს ან ასკეტურ წეს-ჩვეულებას.  ეს განმარტებულია მნიშვნელოვან ჰინდუ წერილში, მანუსმრტში, რომელიც რელიგიური დანაწესების (დჰარმა) შესახებ მოგვითხრობს. მანუსმრტში ნათქვამია (2.3):

 

„სურვილს (კამა) ჩანაფიქრში (სანკალპა)  აქვს გადგმული ფესვები და მსხვერპლშეწირვის შესრულებას ჩანაფიქრის განხორციელებამდე მივყავართ. ყოველგვარი ასკეტური რიტუალი [როგორიც არის ბანაობა] და ასკეტური თვითშეზღუდვა [როგორიც არის არაძალადობა] განიხილება, როგორც ჩანაფიქრის მეშვეობით განხორციელებული."

 

ამგვარ სანკალპას უარჰყოფს ამანასკა (2.104):

 

„იოგი არ უარჰყოფს [ვედურ] რიტუალებს. მისთვის, [გონების გაქრობის მდგომარეობაში]  რიტუალები თავად არის უარჰყოფილი უბრალოდ იმიტომ, რომ იგი სანკალპებს წყვეტს, რაც რიტუალების საფუძველს წარმოადგენს." (8)