„განცალკევებული კვება“ მოძღვრებაა კვების შესახებ, რომლის საწყისებსაც შორეულ წარსულში აღმოვაჩენთ, თუმცა იგი პოპულარული უახლოეს წარსულში გახდა.
განცალკევებული კვების მიმდევრებს სწამთ, რომ გარკვეული საკვები ერთმანეთის მიმართ შეუთავსებელია და მათი ერთად მიღება დაავადებებთან, ტოქსინების დაგროვებასა და მონელებასთან დაკავშირებულ პრობლემებს იწვევს.
მათ აგრეთვე სწამთ, რომ საკვების სწორი ურთიერთშეთავსებით ამ პრობლემების მოგვარება შესაძლებელია.
მაგრამ რამდენად მართებულია ეს მოსაზრებები?
რა არის განცალკევებული კვება?
ტერმინი „განცალკევებული კვება“ აღნიშნავს იდეას, რომ ზოგიერთი ტიპის საკვები ურთიერთშეთავსებადია ანუ მათი ერთად მიღება სასარგებლოა, ხოლო ზოგიერთისა კი — არა.
არსებობს რწმენა, რომ საკვების არასწორ შეთავსებას, — მაგალითად, ხორცი და კარტოფილი ერთად — ჯანმრთელობისთვის და მომნელებელი სისტემისთვის საზიანო შედეგები მოაქვს.
განცალკევებული კვების პრინციპები პირველად აიურვედაში (ძველ ინდურ მედიცინაში) გხვდება, თუმცა ეს პრინციპები მე-19 საუკუნის შუა პერიოდში გახდა პოპულარული და მას ტროპოლოგია უწოდეს ანუ „მეცნიერება საკვების თავსებადობისშესახებ“.
განცალკევებული კვების პრინციპები მე-20 საუკუნის ადრეულ პერიოდში კვლავ აღორძინდა და ბევრი თანამედროვე დიეტის საფუძველიც გახდა.
როგორც წესი, განცალკევებული კვება საკვების დაყოფას ახდენს ჯგუფებად.
ეს ჯგუფებია: ნახშირწყლები და სახამებლები, ხილი (ტკბილი და მჟავე ხილი, საზამთრო, ნესვი), ბოსტნეული, ცილოვანი საკვები და ცხიმები.
არსებობს ასეთი დაყოფაც: მჟავე, ტუტე და ნეიტრალური საკვები.
ეს დიეტა შედგება წესებისგან, თუ როგორ უნდა შევუთავსოთ ესა თუ ესაკვები ერთმანეთს.
განცალკევებული კვების წესები (მაგალითები)
განცალკევებული კვების წესები სხვადასხვა წყაროდან გამომდინარე განსხვავებულია, მაგრამ ძირითადი წესები გულისხმობს:
- ხილი ცარიელ კუჭზე მიიღეთ, განსაკუთრებით საზამთრო და ნესვი.
- ნუ შეურევთ სახამებლიან და ცილოვან საკვებს.
- ნუ შეურევთ სახამებლიან და მჟავე საკვებს.
- ნუ შეურევთ სხვადასხვა ჯგუფის ცილებს.
- რძის პროდუქტები მხოლოდ ცარიელ კუჭზე მიიღეთ, განსაკუთრებით რძე.
გარდა ამისა,ნუ შეურევთ ცილოვან და ცხიმოვან საკვებს, შაქარი განცალკევებულად უნდა მივირთვათ, ხოლო ხილი და ბოსტნეული უმჯობესია ერთად არ მივიღოთ.
ორი პრინციპი, რისიც სწამთ განცალკევებული კვების მიმდევრებს
განცალკევებული კვება ორ ძირითად პრინციპს უფუძნება.
პირველი ის გახლავთ, რომ სხვადასხვა სახის საკვებს მონელებისთვის სხვადასხვა დრო სჭირდება. როდესაც სწრაფადმონელებად საკვებს ნელამონელებად საკვებთან ვურევთ ამით „საცობს“ ვქმნით მომნელებელ ტრაქტში, რასაც შედეგად მომნელებელი სისტემის დარღვევა მოჰყვება და შემდგომ ჯანმრთელობაზეც აისახება.
მეორე პრინციპი ის გახლავთ, რომ სხვადასხვა საკვებს მოსანელებლად სხვადასხვა სახის ენზიმები ესაჭიროება და ამ ენზიმებს სხვადასხვა არე ესაჭიროება (მჟავე-ტუტე) სამოქმედოდ.
ამ იდეის თანახმად განსხვავებულ საკვებს სხვადასხვა pH (მჟავე-ტუტე) დონე შეესაბამება და სხეულს არ შეუძლია ერთდროულად მათი მონელება.
განცალკევებული კვების მიმდევრებს სწამთ, რომ ეს ორი პრინციპი მთავარია ჯანმრთელობისა და მონელებისთვის.
რა შეიძლება ვთქვათ ფაქტებზე დაყრდნობით?
ჯეჯერობით მხოლოდ ერთ კვლევას ვიცნობთ განცალკევებულ კვებასთან დაკავშირებით. ამ კვლევაში განხილულია, აქვს თუ არა განცალკევებულ კვებას კავშირი წონის კლებასთან.
კვლევის მონაწილეები ორ ჯგუფად იქნენ დაყოფილი: ერთი ჯგუფი იცავდა ბალანსირებულ დიეტას, ხოლო მეორე დიეტას, რომელიც განცალკევებული კვების პრინციპებს ეფუძნებოდნენ.
ორივე ჯგუფი ჯამში დღეში 1100 კალორიას იღებდა.
6 კვირის შემდეგ ორივე ჯგუფის მონაწილეებმა 6-8 კგ. დაიკლეს. განცალკევებული კვების დამცველებს არ ჰქონიათ უპირატესობა (1).
ფაქტობრივად, ვერ ვხედავთ მეცნიერულად დადასტურებულ იმ ეფექტს, რასაც განცალკევებული კვების მესვეურები გვპირდებიან.
განცალკევებული კვების დიეტების უმრავლესობა 1 საუკუნეზე მეტი დროის წინ შემუშავდა, როდესაც გაცილებით ნაკლები იყო ცნობილი ადამიანის კვებისა და მომნელებელი სისტემის შესახებ.
ის ცოდნა, რაც დღეს გვაქვს ბიოქიმიისა და ნუტრიციოლოგიის მეცნიერების საფუძველზე, განცალკევებული კვების უმეტეს პრინციპს ეწინააღმდეგება.
ყოველივე ამას მეცნიერული თვალსაზრისით შევხედოთ.
შერეული საკვებისგან თავშეკავების შესახებ
„შერეული საკვები“ ამ ტერმინი აღვნიშნოთ ის საკვები, რომელიც ცხიმებს, ნახშირწყლებსა და ცილებს შეიცავს.
განცალკევებული კვების წესები იმ მოსაზრებას ეფუძნება, რომ ორგანიზმი არ არის მოწყობილი საიმისოდ, რომ შერეული საკვები მოინელოს.
თუმცა ისედაც ცხადია, რომ ეს ასე არ არის. ადამიანის ორგანიზმმა ევოლუცია განიცადა ისეთ საკვებზე, რომელიც უმეტესად კომბინირებული სახით შეიცავს ცხიმებს, ნახშირწყლებსა და ცილებს.
მაგალითად, ბოსტნეულსა და მარცვლეულს, როგორც წესი, განიხილავენ როგორც ნახშირწყლოვან საკვებს, მაგრამ ყველა მათგანი აგრევე შეიცავს ცილასაც (რამდენიმე გრამი ერთ პორციაზე). ხორცი კი მიჩნეულია ცილოვან საკვებად მაშინ, როდესაც მჭლე ნაჭერიც კი შეიცავს ცხიმს.
მაშასადამე, რადგან უამრავი სახის საკვები კომბინირებული სახით ისედაც შეიცავს ცხიმებს, ნახშირწყლებსა და ცილებს, ამიტომ ჩვენი მომნელებელი სისტემა ყოველთვის მზად არის ასეთი საკვების გადასამუშავებლად.
როდესაც საკვები კუჭში ხვდება, მომნელებელი მჟავა გამოიყოფა. გამოიყოფიან ფერმენტები: პეპსინი და ლიპაზა, რომლებიც ეხმარებიან ცხიმებისა და ცილების მონელებაში.
კვლევები აჩვენებს, რომ პეპსინი და ლიპაზა მაინც გამოიყოფა იმ შემთხვევაშიც კი, თუ საკვები ცხიმებსა და ცილებს არ შეიცავს (2, 3).
შემდგომ, საკვები წვრილ ნაწლავში გადადის. აქ კუჭის წვენი ნეიტრალდება და ნაწლავები გამოყოფენ ფერმენტებს, რომლებიც ხელს უწყობენ ცილების, ცხიმების და ნახშირწყლების დაშლას (3, 4, 5).
შესაბამისად, არ ღირს იმაზე ღელვა, რომ თქვენმა სხეულმა არჩევანი უნდა გააკეთოს - მოინელოს ცილოვანი, ნახშირწყლოვანი თუ ცხიმოვანი საკვები.
ფაქტობრივად, ორგანიზმი მზადყოფნაშია იმისთვის, რომ ეს მრავალფუნქციურობა შეითავსოს.
საკვების განსხვავება — pH მომნელებელი ტრაქტის მჟავე-ტუტე ბალანსი
მორიგი თეორია, რომელიც განცალკევებულ დიეტაზე საუბრობს იმას ეხება, რომ საკვების არასწორი თავსებადობა მჟავე-ტუტე ბალანსის დარღვევას იწვევს.
მჟავე-ტუტე ბალანსის გაზომვა შესაძლებელია და არსებობს შკალა 0 დან 14 მდე: რაც უფრო ახლოა 0-თან, მით უფრო მეტია მჟავიანობა, ხოლო რაც უფრო ახლოა 14-თან, პირიქით, — ტუტე არეა მეტი. 7 არის ბალანსის მაჩვენებელი.
მართალია, რომ ფერმენტებს გარკვეული pH დონე სჭირდება იმისთვის, რომ ნორმალურად იფუნქციონ და განსხვავებულ ფერმენტზებს განსხვავებული pH დონე შეესაბამება.
თუმცა, თუ ისეთ საკვებს მივიღებთ, რომელიც უფრო მჟავე ან ტუტე კატეგორიას მიეკუთვნება, ეს არ იწვევს მომნელებელ ტრაქტში ნიშანდობლივ ცვლილებებს. ორგანიზმს აქვს უნარი, რომ რომელიმე მხარის შემთხვევაში თავად დააბალანსოს ეს გადახრა.
მაგალითად, კუჭში, როგორც წესი, მჟავიანობა სჭარბობს და ეს დონე დაახლოებით 1-2,5 pH-ს შეადგენს, მაგრამ როგორც კი საკვებს ვიღებთ, ეს დონე შესაძლებელია, რომ 5-მდეც კი გაიზარდოს. თუმცა, შემდგომ, როდესაც საჭიროება აღარ იქნება, კვლავ თავის ნორმას უბრუნდება (6).
მნიშვნელოვანია, რომ ეს დაბალი pH დონე შენარჩუნებულ იქნეს, რადგან ეს ხელს უწყობს პროტეინების მონელების დაწყებას და იმ ფერმენტებს ააქტიურებს, რომელთაც კუჭი გამოჰყოფს. ეს აგრეთვე ხელს უწყობს, რომ საკვებში არსებული ბაქტერიები განადგურდნენ.
ფაქტიურად, კუჭში მჟავიანობის pH დონე იმდენად დიდია, რომ კუჭი მხოლოდ იმიტომ არ ნადგურდება, რომ ლორწოვანი გარსითაა დაფარული.
მეორე მხრივ, წვრილი ნაწლავი არ არის იმგვარად მოწყობილი, რომ ასეთი მჟავიანობა გაანეიტრალოს.
წვრილი ნაწლავი ორნახშირმჟავას გამოყოფს და როგორც კი საკვები კუჭიდან მასში გადადის, მაშინვე ურევს მას. ორნახშირმჟავა ორგანიზმის გამანეიტრალებელი სისტემაა. ის ძალიან ტუტოვანია და კუჭის მჟავიანობას ანეიტრალებს — pH დონეს 5.5 დან 7.8 მდე ინარჩუნებს (6, 7).
ეს ის დონეა, სადაც ფერმენტები წვრილ ნაწლავში ყველაზე კარგად მოქმედებენ.
ამგვარად ორგანიზმის მიერ კარგად რეგულირდება მჟავიანობის სხვადასხვა დონე.
თუ მეტისმეტად მჟავე ან მეტისმეტად ტუტე საკვებს მივიღებთ, ჩვენი ორგანიზმი გასანეიტრალებლად შესაბამის წვენებს გამოჰყოფს, რათა შენარჩუნებულ იქნას ბალანსი.
კუჭში საკვების ფერმენტიზაცია
ბოლოს, კიდევ ერთ „თეორიას“ განვიხილავთ, რომელიც ამტკიცებს, რომ საკვების არასწორი თავსებადობა ხელს უწყობს კუჭში საკვების ლპობას ან დუღილს.
ეს მტკიცება ეყრდნობა იმას, რომ თუ სწრაფად-მონელებად საკვებს ნელა-მონელებად საკვებთან ავურევთ, სწრაფად-მონელებადი საკვები კუჭში იმდენ ხანს ჩერდება, რომ დუღილს ან ლპობას იწვევს.
ეს უბრალოდ არ ხდება.
დუღილი ან ლპობა მხოლოდ მაშინაა შეიძლებელი, თუ საკვებში მრავალი მიკროორგანიზმი არსებობს. მაგრამ, როგორც ადრე აღვნიშნეთ, კუჭში მჟავიანობის ისეთი დონეა, რომ ბაქტერიების სტერილიზაცია ხდება და მათი გადარჩენა შეუძლებელია (2).
მიუხედავად ამისა, ორგანიზმში არსებობს მომნელებელი ტრაქტის ნაწილი, სადაც ბაქტერიები მრავლდებიან და დუღილიც იწყება. ეს არის მსხვილი ნაწლავი, სადაც მილიარდობით ბაქტერიები არსებობენ (8).
მსხვილი ნაწლავის ბაქტერიები მოუნელებელი ნახშირწყლების დუღილს იწვევენ, როგორიცაა ბოჭკოები, რომელთა დაშლაც ვერ მოხერხდა წვრილ ნაწლავში. ისინი გაზებს და ცხიმოვან მჟავებს წარმოქმნიან (8).
ამ თვალსაზრისით, დუღილი სასურველი (კარგი) პროცესია. ცხიმოვანი მჟავები, რომლებსაც ბაქტერიები აწარმოებენ, თავიანთი სასარგებლო დანიშნულება აქვთ, ისინი ამცირებენ ანთებით პროცესებს, არეგულირებენ სისხლში შაქრის დონეს და იცავენ მსხვილ ნაწლავს სიმსივნის რისკისგან (9, 10).
ეს იმას ნიშნავს, რომ გაზები, რომლებიც საკვების მონელების დროს გროვდება აუცილებლად ცუდი რამ არ არის. ეს შეიძლაბა უბრალოდ იმის ნიშანი იყოს, რომ ჩვენთვის სასარგებლო ბაქტერიები იკვებებიან.
არ არსებობს მტკიცებულება, რომ განცალკევებული კვება სასარგებლო იყოს. თანამედროვე მეცნიერება ეწინააღმდეგება მის ბევრ პრინციპს.
განცალკევებული კვების მტკიცებულებაზე დაფუძნებული მაგალითები
მართალია განცალკევებული კვება არ ეყრდნობა მეცნიერულ საფუძვლებს, მაგრამ ეს იმას არ ნიშნავს, რომ პროდუქტების თავსებადობა ყოველთვის უმნიშვნელოა.
მაგალითად, არსებობს ბევრი მტკიცებულებაზე დაფუძნებული საკვების კომბინაცია, რისი მიღებაც მნიშვნელოვნად მოქმედებს გარკვეული საკვების მონელებასა და ათვისებაზე.
აქ მოვიყვანთ რამდენიმე მაგალითს.
ციტრუსი და რკინა
ჩვენს რაციონში რკინას ორი გზით ვიღებთ: ჰემ რკინა, რომელსაც ხორციდან ვიღებთ და არა-ჰემ რკინა, რომელსაც მცენარეული საკვების მეშვებით ვიღებთ.
ჰემ რკინა კარგად აითვისება, მაგრამ არა-ჰემ რკინის ათვისების ხარისხი ძალიან დაბალია — 1-10%. საბედნიეროდ, არსებობს გზები, რომლის წყალობითაც ამ სახის რკინის ათვისება შესაძლებელია (11).
C ვიტამინის დამატება საუკეთესო გზაა ამისთვის.
ეს ორი თვალსაზრისით მუშაობს: ჯერ ერთი, ის ხელს უწყობს არა-ჰემ რკინას ჯეროვან ათვისებაში. მეორეც, ის ანეიტრალებს ფიტინ-მჟავას თვისებას, რომელიც რკინის ათვისებას აფერხებს (12).
ის იმას ნიშნავს, რომ C ვიტამინით მდიდარი პროდუქტების (მაგ. ციტრუსი, ტკბილი წიწაკა) კომბინაცია რკინით მდიდარ მცენარეულ საკვებთან (მაგ. ისპანახი, პარკოსანი ან მარცვლოვანი საკვები) ერთად საუკეთესო არჩევანია.
სამწუხაროდ, კვლევები არ ადასტურებს, რომ საკვების ეს კომბინაცია რკინის შემცველობის დონეს ორგანიზმში ზრდიდეს, თუმცა, ეს იმის ბრალი შეიძლება იყოს, რომ ჯერჯერობით არ არის სათანადო კვლევები ჩატარებული (13).
სტაფილო და ცხიმი
გარკვეული საკვები ნივთიერებები, როგორიცაა ცხიმში-ხსნადი ვიტამინები და კაროტინი, ცხიმს საჭიროებს იმისთვის, რომ უკეთ იქნენ ათვისებული.
კაროტინი გვხვდება წითელ, ნარინჯისფერ და მუქ მწვანე ბოსტნეულში. მაგ,: სტაფილო, პომიდორი, წითელი წიწაკა, ისპანახი და ბროკოლი.
მათი სარგებლიანობა იმაშიც გამოიხატება, რომ გარკვეული სახის სიმსივნის, გულისა და თვალის დაავადებების რისკს ამცირებენ (14).
თუმცაღა, როგორც კვლევები აჩვენებს, ამ ჯგუფის ბოსტნეულის მოხმარება ცხიმის გარეშე ნაკლებ სასარგებლოა (15).
საუკეთესო გზა იმისთვის, რომ ამ მნიშვნელოვანი ნივთიერების (კაროტინის) ნაკლებობა არ გვქონდეს, საჭიროა მათი ათვისება 5-6 გრამ ცხიმი დავუმატოთ კაროტინ-შემცველ ბოსტნეულს (15, 16).
დაუმატეთ ყველი ან ზეითუნის ზეთი სალათს, ან ორთქლში მოხარშულ ბროკოლს —ცოტა კარაქი.
ისპანახი და რძის პროდუქტები
ისეთი საკვები, როგორიცაა ისპანახი, შოკოლადი და ჩაი ოქსალატს შეიცავენ, ნივთიერებას, რომელიც კალციუმს უერთდება (17, 18).
გარემოებებიდან გამომდინარე, ეს შეიძლება კარგიც იყოს და ცუდიც.
იმ ადამიანებისთვის, ვისაც მიდრეკილება აქვთ თირკმელში კენჭის დაგროვების, კალციუმის შემცველი პროდუქტების მიღება, როგორიცაა რძის პროდუქტი ოქსოლატთან ერთად, სასარგებლოა, რადგან ეს კომბინაცია თირკმელში კენჭების დაგროვების რისკს ამცირებს (17, 18).
მეორე მხრივ, ოქსოლატისა და კალციუმის კომბინაცია თავად კალციუმის ათვისებას ხელს უშლის. თუ ადამიანი ბალანსირებულ დიეტას იცავს, ეს პრობლემას არ წარმოადგენს.
მაგრამ თუ ადამიანი არ იღებს საკმარის კალციუმს ან დიდი რაოდენობით იღებს ოქსოლატს, ამან შეიძლება პრობლემა შეუქმნას.
თუ გვსურს, რომ კალციუმი უკეთ იქნას ათვისებული, მაშინ ის ოქსოლატ-შემცველი პროდუქტებისგან განცალკევებულად უნდა მივიღოთ.
მაღალი ოქსოლატ-შემცველი პროდუქტებია: ისპანახი, შოკოლადი, ჩაი, თხილეული, მარწყვი, ჭარხალი, რევანდი და ა.შ. (17).
მიუხედავად იმისა, რომ განცალკევებული კვების პრინციპები არ გახლავთ დადასტურებული, საკვების მცირედი ნაწილი მაინც ექვემდებარება ამ წესს და გავლენას ახდენს მათს მონელებასა და ათვისებაზე.
დასკვნა
განცალკევებული კვების პრინციპები მენიერულად დადასტურებული არ გახლავთ. არ არსებობს იმ მტკიცების დასტური, რომ საკვების არასწორი თავსებადობა დაავადებებსა და ტოქნისნების დაგროვებას იწვევს,
თუ გრძნობთ, რომ განცალკევებული კვება თქვენთვის შედეგიანია, შეგიძლიათ განაგრძოთ.
ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ განცალკევებული კვების აღნიშნული წესების დაცვა პრაქტიკულად შეუძლებელია ბევრი ადამიანისთვის, რადგან უამრავ დეტალს მოიცავს.
მთავარი კი ის გახლავთ, რომ ვერ მტკიცდება, რომ ამ წესების დაცვას რაიმე განსაკუთრებული სარგებელი მოჰქონდეს.